Mua đất bằng giấy tay thường được hiểu là việc các bên tự viết và ký giấy chuyển nhượng quyền sử dụng đất mà không thực hiện công chứng, chứng thực và đăng ký sang tên theo quy định. Hình thức giao dịch này vẫn xuất hiện khá phổ biến, nhất là đối với đất chưa có Giấy chứng nhận, đất đang chờ tách thửa hoặc đất được chuyển nhượng qua nhiều người.
Nhiều người cho rằng chỉ cần có giấy mua bán, chữ ký của hai bên và đã giao đủ tiền thì quyền sử dụng đất đã thuộc về bên mua. Tuy nhiên, giấy tay chủ yếu thể hiện việc các bên đã thỏa thuận với nhau, chưa đồng nghĩa với việc bên mua đã được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất. Khi phát sinh tranh chấp, người mua có thể đối mặt với nguy cơ không sang tên được, không lấy lại đủ tiền hoặc phải khởi kiện kéo dài.
1. Cho rằng giấy viết tay có chữ ký là đủ giá trị pháp lý
Sai lầm phổ biến nhất là cho rằng hợp đồng do hai bên tự viết, ký tên và có người làm chứng thì đã hoàn tất việc mua bán đất. Theo điểm a khoản 3 Điều 27 Luật Đất đai năm 2024, hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải được công chứng hoặc chứng thực, trừ trường hợp một bên hoặc các bên tham gia giao dịch là tổ chức hoạt động kinh doanh bất động sản. Vì vậy, hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa cá nhân với cá nhân phải được công chứng hoặc chứng thực.
Việc có người làm chứng chỉ giúp xác nhận quá trình ký kết hoặc giao nhận tiền. Người làm chứng không có thẩm quyền thay thế tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan thực hiện chứng thực. Tương tự, việc trưởng khu phố, trưởng thôn hoặc người có uy tín ký xác nhận cũng không đương nhiên làm cho hợp đồng đáp ứng điều kiện về hình thức.
Hợp đồng giấy tay vi phạm yêu cầu về công chứng, chứng thực có nguy cơ bị Tòa án tuyên vô hiệu. Khi đó, theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015, các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường. Bên bán hoàn trả tiền, còn bên mua phải trả lại đất. Tuy nhiên, việc giải quyết trên thực tế không đơn giản nếu bên bán đã sử dụng hết tiền, đã chết, bỏ đi khỏi địa phương hoặc tiếp tục chuyển nhượng đất cho người khác.
Khoản 2 Điều 129 Bộ luật Dân sự năm 2015 có quy định trường hợp giao dịch đã được xác lập bằng văn bản nhưng vi phạm quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực mà một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch; trong trường hợp này, các bên không phải thực hiện việc công chứng, chứng thực. Dù vậy, đây không phải cơ chế tự động hợp thức hóa mọi hợp đồng giấy tay. Người yêu cầu vẫn phải khởi kiện, cung cấp chứng cứ và chứng minh giao dịch đáp ứng các điều kiện có hiệu lực khác. Nếu đất không đủ điều kiện chuyển nhượng thì việc đã giao đủ tiền hoặc đã sử dụng đất nhiều năm cũng chưa chắc làm cho hợp đồng được công nhận.
2. Không kiểm tra điều kiện chuyển nhượng và quyền của người bán
Nhiều người mua chỉ xem vị trí, diện tích và giá bán mà không kiểm tra tình trạng pháp lý của thửa đất. Trong khi đó, theo khoản 1 Điều 45 Luật Đất đai năm 2024, người sử dụng đất chỉ được chuyển nhượng quyền sử dụng đất khi đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó thông thường phải có Giấy chứng nhận, đất không có tranh chấp hoặc tranh chấp đã được giải quyết, quyền sử dụng đất không bị kê biên hoặc áp dụng biện pháp khác để bảo đảm thi hành án, vẫn còn trong thời hạn sử dụng đất và không bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Đối với đất chưa có Giấy chứng nhận, bên mua thường được hứa rằng người bán sẽ làm sổ hoặc bên mua có thể tự làm sau khi nhận đất. Đây là rủi ro rất lớn vì không phải thửa đất nào đang sử dụng cũng đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận. Đất có thể có nguồn gốc lấn chiếm, nằm trong hành lang bảo vệ công trình, thuộc đất công, không đủ điều kiện tách thửa hoặc đang có tranh chấp mà người mua không biết.
Người mua cũng cần xác định người ký giấy bán đất có thực sự là người có quyền chuyển nhượng hay không. Trường hợp quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng thì việc chuyển nhượng phải có sự đồng ý của cả hai, dù Giấy chứng nhận chỉ ghi tên một người nhưng đất được hình thành trong thời kỳ hôn nhân (Điều 33 và Điều 35 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014). Nếu đất thuộc quyền sử dụng chung của nhiều người hoặc có nguồn gốc là di sản chưa chia thì một người không thể tự ý chuyển nhượng toàn bộ thửa đất.
Một rủi ro khác thường gặp là mua một phần diện tích trong thửa đất lớn nhưng phần đất đó chưa được tách thửa. Người bán có thể giao đất và chỉ ranh giới trên thực tế, nhưng khi làm thủ tục lại không đáp ứng diện tích tối thiểu, kích thước cạnh thửa hoặc điều kiện về lối đi theo quy định của địa phương. Kết quả là người mua đã thanh toán và xây dựng trên đất nhưng không thể đứng tên riêng.
Trước khi giao tiền, người mua cần kiểm tra bản chính Giấy chứng nhận, thông tin chủ sử dụng, tình trạng hôn nhân của người bán, hiện trạng ranh giới, quy hoạch, thế chấp, tranh chấp và điều kiện tách thửa. Không nên chỉ dựa vào bản sao Giấy chứng nhận hoặc lời giới thiệu của người môi giới.
3. Giao hết tiền, nhận đất nhưng không công chứng và sang tên
Một trong những sai lầm gây hậu quả lớn nhất là thanh toán toàn bộ tiền ngay khi ký giấy tay. Nhiều người nghĩ rằng đã nhận đất, xây hàng rào hoặc sử dụng ổn định thì giao dịch đã hoàn thành. Thực tế, việc giao tiền và giao đất chỉ là quá trình thực hiện thỏa thuận giữa các bên, chưa làm cho thông tin người sử dụng đất trong hồ sơ địa chính tự động thay đổi. Theo khoản 3 Điều 45 Luật Đất đai năm 2024, việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai và có hiệu lực kể từ thời điểm đăng ký vào sổ địa chính.
Khi chưa đăng ký sang tên, người bán vẫn có thể là người đứng tên trên Giấy chứng nhận. Điều này tạo ra nhiều rủi ro cho bên mua. Người bán có thể tiếp tục chuyển nhượng cho người khác, thế chấp quyền sử dụng đất, sử dụng Giấy chứng nhận để thực hiện giao dịch khác hoặc để lại đất làm di sản thừa kế. Nếu người bán phát sinh nghĩa vụ thi hành án, quyền sử dụng đất còn có thể bị ngăn chặn hoặc kê biên.
Trường hợp người bán chết trước khi hoàn tất việc sang tên, bên mua thường phải làm việc với những người thừa kế. Nếu những người này không thừa nhận giao dịch, không hợp tác ký hợp đồng hoặc phát sinh tranh chấp nội bộ, người mua có thể phải khởi kiện để yêu cầu công nhận hợp đồng hoặc buộc tiếp tục thực hiện nghĩa vụ.
Để hạn chế rủi ro, việc thanh toán nên gắn với từng giai đoạn của giao dịch. Người mua chỉ nên đặt cọc sau khi đã kiểm tra tình trạng pháp lý của đất. Phần tiền lớn nên được thanh toán khi hợp đồng chuyển nhượng được công chứng hoặc chứng thực. Một phần tiền có thể được giữ lại đến khi hồ sơ đăng ký sang tên được tiếp nhận hoặc hoàn thành theo thỏa thuận.
Nội dung thanh toán cần được lập thành văn bản, ghi rõ số tiền, thời điểm, phương thức và mục đích thanh toán. Nếu chuyển khoản, nội dung chuyển khoản phải thể hiện rõ đây là tiền đặt cọc hoặc tiền thanh toán cho việc nhận chuyển nhượng thửa đất cụ thể. Việc giao tiền mặt cần có giấy biên nhận riêng, chữ ký của bên giao, bên nhận và người có quyền liên quan.
4. Tin rằng giữ đất lâu năm thì chắc chắn được cấp sổ
Không ít người mua đất bằng giấy tay cho rằng chỉ cần sử dụng ổn định, xây nhà và đóng thuế trong thời gian dài thì sau này sẽ được cấp Giấy chứng nhận. Cách hiểu này chưa đầy đủ. Thời gian sử dụng chỉ là một trong nhiều căn cứ được xem xét; cơ quan có thẩm quyền còn phải xác minh nguồn gốc đất, thời điểm chuyển nhượng, tình trạng tranh chấp, hành vi vi phạm, quy hoạch và điều kiện công nhận quyền sử dụng đất.
Biên lai nộp thuế không phải là giấy tờ thay thế Giấy chứng nhận và cũng không tự xác lập quyền sử dụng đất. Tương tự, việc đăng ký cư trú, lắp điện nước hoặc được địa phương xác nhận đang sinh sống trên đất chỉ phản ánh một phần quá trình sử dụng. Những tài liệu này có thể được dùng làm chứng cứ nhưng không bảo đảm chắc chắn hồ sơ cấp Giấy chứng nhận sẽ được chấp thuận.
Đối với giao dịch giấy tay được xác lập trong những giai đoạn trước đây, pháp luật đất đai có một số cơ chế giải quyết việc đăng ký, cấp Giấy chứng nhận khi đáp ứng đủ điều kiện. Tuy nhiên, từng trường hợp phải được xem xét dựa trên thời điểm giao dịch, giấy tờ hiện có, nguồn gốc thửa đất và quy định chuyển tiếp tương ứng. Không nên lấy kết quả cấp sổ của một thửa đất khác để khẳng định thửa đất mình mua cũng sẽ được giải quyết giống như vậy.
Nếu đã mua đất bằng giấy tay, người mua cần sớm kiểm tra hồ sơ địa chính và tình trạng pháp lý của thửa đất. Trường hợp đất đủ điều kiện chuyển nhượng và người bán còn hợp tác, các bên nên lập lại hợp đồng có công chứng hoặc chứng thực và thực hiện thủ tục đăng ký sang tên. Nếu người bán không hợp tác, đã chuyển nhượng đất cho người khác hoặc phát sinh tranh chấp, người mua cần thu thập giấy mua bán, biên nhận tiền, chứng từ chuyển khoản, tài liệu giao nhận đất, thông tin người làm chứng và các chứng cứ thể hiện quá trình quản lý, sử dụng đất để bảo vệ quyền lợi của mình.
Kết luận
Mua đất bằng giấy tay có thể giúp các bên thực hiện giao dịch nhanh chóng trước mắt nhưng lại để lại nhiều rủi ro kéo dài. Giá đất thấp hơn thị trường không thể bù đắp cho nguy cơ không sang tên được hoặc phải theo đuổi vụ kiện trong nhiều năm. Vì vậy, trước khi ký giấy và giao tiền, người mua cần kiểm tra đầy đủ điều kiện chuyển nhượng, xác định đúng người có quyền bán, lập hợp đồng theo đúng hình thức và hoàn tất đăng ký sang tên.
Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Duyên
Liên hệ ngay với Công ty Luật TNHH New & New:
Tổng đài tư vấn: 090.180.6668
Email: info@newlawfirm.com.vn
Địa chỉ: 195 Nguyễn Hồng Đào, Phường Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh
Website: https://newlawfirm.com.vn

